در قبال روند صلح خاورميانه بعد از جنگ سرد" بود. پایان نامه را در دی۱۳۸۳ تکمیل و ارائه کردم. یکی از بخش های پایان نامه بررسی تطبیقی سیاست های آمریکا و اروپا در قبال موضوعات و بازیگران روند صلح خاورمیانه بود. بد ندیدم تا با توجه به مباحث مطرح اخیر درخصوص جنبش حماس یکی از این موارد تطبیق را در این پست بیاورم. با این تذکر که مطالب در سال ۱۳۸۳ نهایی شده و هیچ اطلاعات جدیدی از آن تاریخ تاکنون به آن اضافه نشده است.
جنبش مقاومت اسلامي – حماس
جنبش مقاومت اسلامي -حماس- دومين گروه قدرتمند و بزرگ فلسطيني پس از سازمان آزاديبخش فلسطين است كه سياست هايش به چالشي فراروي روند صلح خاورميانه بدل شده است. حماس در 8 دسامبر 1987 به رهبري شيخ احمد ياسين و با حضور افرادي چون عبدالعزيز رنتيسي ، صلاح شحاده ، ابراهيم بازوري ، محمد شمعه و عبدالفتاح دخان تاسيس گرديد. اين گروه علاوه بر فعاليت هاي سياسي داراي شاخه نظامي تحت عنوان « گردان هاي عزالدين قسام» مي باشد و روش مبارزه اش ، مقاومت مسلحانه و تداوم انتفاضه ، و مشي سياسي اش مخالفت با روند صلح خاورميانه و كليه مذاكرات آن مي باشد. عليرغم آنكه حماس ، هدف نهايي خود را نابودي اسراييل و تاسيس دولت اسلامي فلسطين عنوان نموده ، اين گروه مبارز در مواردي به آتش بس موقت با اسراييل دست پيدا كرده است. ترور شيخ احمد ياسين و عبدالعزيز رنتيسي دو موسس و رهبر برجسته جنبش مقاومت اسلامي طي فاصله زماني چند روز توسط رژيم صهيونيستي در سال 2004 ، خود به چالشي براي اين گروه چالشگر روند صلح خاورميانه بدل شده است.
ايالات متحده ؛ شكل گيري حماس مستقل از اخوان المسلمين با انتفاضه اول فلسطين همراه شد. اين گروه مبارزه مسلحانه را در دستور كار خود قرار داد و به چالش كشيدن روند صلح خاورميانه كه از سال 1991 در مادريد آغاز شده بود ، اقدام كرد. در طي سال هاي 91 و 92 نمايندگان دولت آمريكا مذاكراتي با حماس درخصوص روند صلح و اصلاح روش مبارزه اين گروه انجام دادند . اين مذاكرات پس از دو دور گفتگو در سال 1992 ناكام ماند. در 8 فوريه 1993 حماس طي نامه اي از ايالات متحده خواست از حقوق ملت فلسطين و جنبش حماس در مقاومت عليه اشغالگران و پايبندي به موضوع بازگرداندن تبعيديان پشتيباني كند. اين نامه مصادف بود با اخراج 400 فلسطيني از سرزمين هاي اشغالي توسط اسراييل به اتهام حمايت از گروه حماس . اقدامي كه حتي با انتقاد ايالات متحده مواجه نشد. واكنش آمريكا به اين نامه جنبش حماس « در ماه مارس 1993 و از زبان ريچارد پاوچر سخنگوي وزارت امورخارجه آمريكا صورت گرفت كه در شكل اعلام ‹ تعليق› گفتگو با حماس، تجلي پيدا كرد» يك ماه بعد يعني در 30 آوريل 1993 وزارت امورخارجه آمريكا گزارش سالانه خود را در مورد «تروريسم بين المللي در سال1992» منتشر كرد. در اين گزارش براي اولين بار و به صراحت از جنبش حماس به عنوان يك گروه تروريستي نام برده شد.
از اين زمان هرگونه ارتباط ميان دولت آمريكا و حماس قطع گرديد. بيل كلينتون رييس جمهور آمريكا در تاريخ 26 ژانويه 1995 فرماني صادر كرد كه به موجب آن چندين سازمان كه وي آنها را تروريستي خوانده بود از جمله حماس ، غيرقانوني اعلام و اموال و حساب هاي رهبران آن را بلوكه گرديد.
بدنبال توقف 18 ماهه در روند صلح خاورميانه ، دولت آمريكا در واكنش به افزايش فعاليت ها و تحركات جنبش حماس و با هدف تقويت عرفات در مقابل گروههاي مبارز ، طرفين فلسطيني و اسراييلي را به مريلند دعوت و متعاقب آن قرداد « واي » امضا گرديد. تا اين زمان حماس كليه مذاكرات و توافقنامه هاي ميان عرفات و اسراييل را رد كرده بود.
در سپتامبر 1999 توافق شرم الشيخ با نظارت و پيگيري كلينتون منعقد شد. براساس توافقات مخفي شرم الشيخ بر دستگيري فعالان جهاداسلامي و حماس ، مقابله با اقدامات تروريستي و اجراي طرح آموزش نيروي پليس فلسطين (براساس توافقات اسلو) با نظارت جورج تنت رييس CIA تاكيد گرديد.
با به قدرت رسيدن جورج دبليو بوش در ايالات متحده ، او تلاش كرد تا در ادامه سياست هاي اين كشور ضمن تحت فشار قرار دادن حماس ، رهبران جهان و به ويژه اروپايي ها را به اقدام قاطع در برابر گروههاي تروريستي(مبارزه جو) از جمله حماس تشويق كند. در 22 آگوست 2003 رييس جمهور ايالات متحده طي فرماني دستور مسدود كردن دارايي هاي شش نفر از رهبران ارشد حماس و پنج سازمان غيردولتي كه از اين گروه حمايت مالي مي كنند را صادر كرد. او در اين فرمان تاكيد كرد حماس يك سازمان تروريستي است كه متعهد به خشونت عليه اسراييلي ها و به تحليل بردن جريان صلح بين اسراييل و مردم فلسطين مي باشد. او در اين فرمان از ملت ها و دولت هايي كه از صلح در خاورميانه حمايت مي كنند خواست تا حماس را به عنوان يك سازمان تروريستي بشناسند و اقدامات لازم جهت جلوگيري از حمايت از آن به عمل آورند.
در 5 ژوئن 2003 و در مذاكرات سران آمريكا و اروپا نيز رييس جمهور ايالات متحده از سران اتحاديه خواست همانند آمريكا بر عليه گروه هاي تروريستي از قبيل حماس اقدام سريع و قاطعانه اي به عمل آورده و منابع مالي آنها را قطع كند. از نظر او براي آنكه صلح در سرزمين هاي اشغالي برقرار شود ، حماس بايد منحل شود.
از نظر ايالات متحده فرقي ميان حماس و شاخه نظامي آن وجود ندارد و هر دو گروه بايد تروريستي شناخته و منحل شوند. اليوت آبرامز مدير امور خاورميانه شوراي امنيت ملي آمريكا در ادامه تلاش هاي اين كشور براي متقاعد كردن اروپا به تروريستي دانستن كليت حماس ، در جمع ديپلمات هاي اروپايي از عدم واكنش اروپا نسبت به جمع آوري پول براي حماس در كشورهاي عضو اتحاديه انتقاد كرده بود.
در سال 2004 جنبش حماس تحت شديد ترين فشارهاي بين المللي قرار گرفت و در همين زمان بود كه اسراييل طي مدت زمان كوتاهي ، شيخ احمد ياسين رهبر حماس و سپس جانشين او يعني عبدالعزيز رنتيسي را ترور كرد. در مورد اول با اعتراض مجامع بين المللي و بدنبال ارايه قطعنامه اي به شوراي امنيت سازمان ملل در محكوميت اقدام اسراييل در ترور شيخ احمد ياسين ، آمريكا با اين استدلال كه در قطعنامه از گروه هاي ستيزه جو نام برده نشده و اقداماتشان محكوم نگشته است ، آنرا وتو كرد.
چندي بعد نيز ايالات متحده در واكنش به ترور رهبر جديد حماس عبدالعزيز رنتيسي ، از اين اقدام صرفا « ابراز نگراني» كرد. در بيانيه كاخ سفيد اين نگراني نسبت به تاثير منفي اين اقدام بر روند صلح خاورميانه عنوان شد . بيانيه كاخ سفيد با اين استدلال كه حماس يك سازمان تروريستي بوده و در مقابل ، اسراييل حق دفاع از خود را داراست ، اين اقدام دولت اسراييل را محكوم نكرد.
اتحاديه اروپا ؛ با تشكيل حماس ، اين گروه ارتباطاتي را با برخي از كشورهاي اروپايي برقرار كرد . اتحاديه نيز بي ميل نبود تا بتواند با تمام بازيگران منازعه خاورميانه براي افزايش حضور خود مرتبط باشد. حتي زماني كه آمريكا انتقادات شديدي از اروپا به دليل تداوم مذاكرات با حماس و يا سكوت در قبال جمع آوري كمك مالي در كشورهاي عضو اين اتحاديه ابراز مي كرد ، استدلال اروپا اين بود كه پيشرفت صلح تنها با گفتگو با « تمامي » طرفين منازعه ميسر است. اما با تداوم فشارهاي آمريكا و اسراييل ، اتحاديه اروپا شاخه نظامي حماس يعني «گردان هاي عزالدين قسام » را در فهرست سازمان ها و افرادي قرار داد كه آنها را به عنوان تروريستي معرفي كرده بود.
عليرغم اين مساله ارتباط با شاخه سياسي حماس همچنان در دستور كار اتحاديه اروپا قرار داشت. به همين جهت در گفتگوهاي سال 2002 نمايندگان اروپا با گروههاي فلسطيني بر سر متوقف كردن حملات انتحاري عليه غير نظاميان اسراييل ، حماس يكي از طرف هاي اتحاديه بود.
عليرغم اظهارات سخنگوي اتحاديه اروپا در ژوئن سال 2003 مبني بر اينكه «شما نمي توانيد بگوييد كه كل حماس سازمان تروريستي است و قطعا اين امر نيز ديدگاه ما نيست» ، تحت فشارهاي ايالات متحده و دولت اسراييل ، وزيران خارجه اتحاديه اروپا در سپتامبر 2003 و طي نشست خود در ايتاليا ديدگاه خود را تغيير و شاخه سياسي حماس را نيز در فهرست گروههاي تروريستي خود قرار داد . بدنبال اين اقدام ، براي اولين بار كشورهاي عضو اتحاديه كليه دارايي ها و حساب هاي اين گروه را مسدود كردند.
پيش از اين در آخرين دور از مذاكرات اروپا و دولت اسراييل ، به « خاوير سولانا» گوشزد شده بود كه اتحاديه بايد در 2 نكته اساسي موضع خود را روشن كند. اول قطع رابطه با عرفات در جهت تقويت ابومازن و دوم اعلام ماهيت تروريستي شاخه سياسي حماس. سولانا خود را فاقد مجوزي براي تصميم گيري يكجانبه در اين زمينه دانست و در نتيجه مذاكرات با نماينده اتحاديه اروپا متوقف شد. اروپا براي جلوگيري از انزواي خود به عنوان يك بازيگر فعال در روند صلح و در جهت جلب اعتماد اسراييل، حماس را يك گروه تروريستي دانست.
عليرغم اين اقدام ، مسئول سياست خارجي اروپا از حماس خواست تا ضمن متوقف كردن فعاليت هاي نظامي خود به يك حزب سياسي تبديل شود . از نظر اتحاديه عليرغم اجرا شدن تهديدات اروپا بر عليه حماس ، راه براي بازگشت حماس از طريق تبديل شدن به يك حزب سياسي همچنان باز است. در همين زمان مذاكرات مخفي ميان نمايندگان اتحاديه اروپا و با گروه حماس بر سر كشاندن آنها به پاي ميز مذاكرات در جريان بود.
اتحاديه اروپا همچنين ، در واكنش به ترور رهبران حماس ، اين اقدامات را « به شدت » محكوم كرد. سران اتحاديه ضمن محكوم كردن ترور شيخ احمد ياسين در بيانيه خود در 26 مارس 2004 در بروكسل ، گسترش بحران ناشي از ترور رهبر روحاني حماس را براي روند صلح خطرناك ناميدند. اندكي بعد نيز اين اتحاديه در واكنش به ترور عبدالعزيز رنتيسي رهبر جديد حماس ، اقدام اسراييل را مغاير موازين حقوق بين الملل دانسته و آنرا محكوم كرد. اسراييل انتقادات اروپا از خود را بي اساس خواند و در دفاع از اقدام خود به اين نكته اشاره كرد كه اين اتحاديه ، گروه حماس را در فهرست سازمان هاي تروريستي قرار داده است و ديگر دليلي براي انتقاد از اقدامات اسراييل وجود ندارد.
ارزيابي كلي :
الف- كليت حماس : آمريكا از سال 1993 و اروپا از 2003 كليت گروه حماس را سازماني تروريستي مي دانند. اما عليرغم قطع ارتباط آمريكا از سال 1992 با حماس، اتحاديه بعد از تروريستي ناميدن اين گروه نيز همچنان سعي دارد از طريق مذاكره با شاخه سياسي حماس، اين گروه را به فعاليت صرفا سياسي ترغيب كند.
ب- ترور رهبران حماس : ايالات متحده در واكنش به ترور رهبران ارشد گروه حماس ، بدون محكوم كردن اسراييل ، نگراني خود را از تاثير مخرب اين اقدامات بر روند صلح خاورميانه را اعلام و عنوان مي كرد اسراييل حق دارد از خود دفاع كند . اما اتحاديه اروپا ترور رهبران حماس را اقدامي مغاير با موازين حقوق بين الملل دانسته و آنرا صراحتا محكوم كرده است.